शिलाईच्या सुईपासून अवजार बँकेपर्यंत स्वावलंबनाचा प्रवास

‍

कधीकाळी अडीच एकर कोरडवाहू शेती आणि आर्थिक अडचणींमध्ये कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवणाऱ्या सुनीता रायते यांनी आज ७० ते ७५ प्रकारची कृषी अवजार असलेली अवजार बँक उभी केली आहे. या अवजार बँकेचा लाभ २५ ते ३० गावांतील शेतकरी घेतात आणि या उपक्रमातून त्यांना वर्षाला सुमारे ६ लाख रुपयांचं उत्पन्न मिळतं. मात्र, या प्रवासाची सुरुवात मोठ्या व्यवसायातून झाली नाही; ती झाली सासरी आल्यानंतर कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवण्यासाठी केलेल्या शिवणकामापासून आणि पुढे शेतीत मिळालेल्या पहिल्या ३ क्विंटल गव्हाच्या उत्पादनातून.

‍

सुनीता ताईंच्या आयुष्यात शारीरिक अडचणी लहानपणापासूनच होत्या. पोलिओमुळे त्यांच्या पायांवर परिणाम झाला असून आजही चालताना त्यांना काठीचा आधार घ्यावा लागतो. मात्र, या अडचणीला त्यांनी आपल्या आयुष्याची मर्यादा मानलं नाही. माहेरची आर्थिक परिस्थिती चांगली होती. त्यांनी बारावीपर्यंत शिक्षण पूर्ण केलं.

‍

लग्नानंतर मात्र त्यांच्या आयुष्याचं चित्र बदललं. सासरी आर्थिक परिस्थिती हलाखीची होती. पती-पत्नी दोघांनाही शारीरिक अडचणींचा सामना करावा लागत होता आणि अडीच एकर कोरडवाहू शेती हा कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचा मुख्य आधार होता. मात्र, त्या शेतीतून लगेच पुरेसं उत्पन्न मिळणं शक्य नव्हतं. त्यामुळे सुनीता ताईंनी परिस्थितीशी जुळवून घेत स्वतःच्या कष्टातून कुटुंबाला आधार देण्याचा निर्णय घेतला.

‍

सासरी आल्यानंतर सुरुवातीच्या काळात त्यांनी शिवणकामाला सुरुवात केली. दिवसभर शिवणकाम करून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून त्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवत होत्या. घरची जबाबदारी, शिवणकाम आणि शेती अशी तिहेरी कसरत करत त्यांनी कुटुंबाला आधार दिला. शारीरिक अडचणी असूनही काम थांबवायचं नाही, हा त्यांचा निर्धार या काळात अधिक मजबूत झाला.

‍

हळूहळू त्यांना जाणवलं की केवळ शिवणकामावर आणि कोरडवाहू शेतीवर अवलंबून राहून कुटुंबाची परिस्थिती बदलणं कठीण आहे. शेतीतून उत्पन्न वाढवायचं असेल तर सर्वात आधी पाण्याचा प्रश्न सोडवणं गरजेचं होतं. त्यामुळे त्यांनी बोअरवेल करण्याचा निर्णय घेतला.

‍

बोअरवेल झाल्यानंतर त्यांनी पहिल्यांदा गव्हाची लागवड केली. पहिल्या हंगामात शेतात ३ क्विंटल गहू झाला. आजच्या तुलनेत हे उत्पादन छोटं वाटू शकतं; पण सुनीता ताईंसाठी तो त्यांच्या प्रयत्नांचा पहिला ठोस परिणाम होता. शिवणकामातून घर चालवताना शेतीतूनही काहीतरी उभं करता येऊ शकतं, याचा त्यांना पहिल्यांदा अनुभव आला. त्या तीन क्विंटल गव्हाने त्यांना आनंदासोबत पुढे जाण्याचा आत्मविश्वासही दिला.

‍

यानंतर त्यांनी शेतीत सातत्याने सुधारणा करत उत्पादन वाढवत नेलं. पाण्याचं नियोजन, आधुनिक शेती पद्धती आणि मेहनतीच्या जोरावर त्यांनी शेतीला अधिक सक्षम बनवलं. पुढे विहीर आणि बोअरवेलचं नियोजन करून आधुनिक पद्धतीने द्राक्षबाग उभी केली. दर्जेदार उत्पादन घेण्यावर भर दिल्याने त्यांच्या शेतातील द्राक्षे रशियापर्यंत पोहोचली.

‍

शेतीचा हा प्रवास सुरू असतानाच त्यांना इतर शेतकऱ्यांची एक मोठी अडचण जाणवली. अनेक छोट्या शेतकऱ्यांना कृषी अवजार खरेदी करणं परवडत नव्हतं. हंगामाच्या काळात त्यांना मोठ्या शेतकऱ्यांकडून अवजार उसनवारीने घ्यावी लागत. पण गरजेच्या वेळी अवजार उपलब्ध होतीलच असं नव्हतं. त्यामुळे शेतीची कामं वेळेत पूर्ण करण्यात अडचणी येत होत्या.

‍

ही अडचण सुनीता ताईंनी जवळून अनुभवली होती. त्यामुळे शेतकऱ्यांना गरजेच्या वेळी अवजार उपलब्ध करून देता आली, तर त्यांचं कामही सोपं होईल आणि त्यातून स्वतःसाठीही उत्पन्नाचं साधन उभं करता येईल, असा विचार त्यांच्या मनात आला.

‍

याच विचारातून २००२–०३ च्या सुमारास त्यांनी अवजार बँक सुरू केली. सुरुवातीला नाममात्र भाड्याने अवजार देण्यापासून या उपक्रमाची सुरुवात झाली. सुरुवात छोटी होती; पण शेतकऱ्यांची गरज मोठी होती. त्यामुळे हळूहळू अवजारांची संख्या आणि प्रकार वाढत गेले.

‍

आज त्यांच्या अवजार बँकेत ७० ते ७५ प्रकारची कृषी अवजार उपलब्ध आहेत. २५ ते ३० गावांतील शेतकरी या अवजारांचा वापर करतात. या उपक्रमातून सुनीता ताईंना वर्षाला सुमारे ६ लाख रुपयांचं उत्पन्न मिळतं. एकेकाळी स्वतःच्या शेतीसाठी साधनांची कमतरता अनुभवणाऱ्या सुनीता ताई आज इतर शेतकऱ्यांना गरजेच्या वेळी आवश्यक साधनं उपलब्ध करून देत आहेत.

‍

त्यांच्यासाठी अवजार बँक ही केवळ उत्पन्नाचं साधन नाही. शेतकऱ्यांना हंगामात योग्य वेळी आवश्यक अवजार मिळणं, त्यांची कामं वेळेत होणं आणि छोट्या शेतकऱ्यांनाही आधुनिक कृषी साधनांचा वापर करता येणं, हा या उपक्रमाचा खरा उद्देश आहे. स्वतःच्या अनुभवातून आलेली अडचण त्यांनी अनेक शेतकऱ्यांसाठी उपयोगी ठरणाऱ्या व्यवस्थेत बदलली.

‍

या प्रवासाचा परिणाम त्यांच्या कुटुंबावरही झाला. त्यांनी मुलाच्या उच्च शिक्षणाला आणि व्यवसायाला मदत केली. सुनेलाही थेरपी सेंटर सुरू करण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. स्वतःच्या परिस्थितीत सुधारणा करताना पुढच्या पिढीसाठीही संधी निर्माण करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला.

‍

सुनीता ताईंच्या प्रवासाकडे पाहिलं तर त्याची सुरुवात मोठ्या साधनांनी किंवा मोठ्या भांडवलाने झालेली दिसत नाही. सासरी आल्यानंतर शिवणकामातून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवणाऱ्या एका महिलेने हळूहळू शेतीत पाण्याचा प्रश्न सोडवला, पहिल्या हंगामात ३ क्विंटल गहू पिकवला आणि त्या छोट्या यशातून पुढे जाण्याचा आत्मविश्वास मिळवला. त्याच प्रवासात तिला जाणवलेली कृषी अवजारांची गरज पुढे एका मोठ्या उपक्रमात रूपांतरित झाली.

‍

आज २५ ते ३० गावांतील शेतकरी त्यांच्या अवजार बँकेचा उपयोग करतात. त्यामुळे सुनीता रायते यांची ओळख केवळ स्वतःची शेती करणारी महिला म्हणून राहिलेली नाही; त्यांनी आपल्या अनुभवातून इतर शेतकऱ्यांसाठीही एक उपयोगी व्यवस्था उभी केली आहे.

‍

त्यांच्या या प्रवासाची खरी ताकद एका गोष्टीत आहे—स्वतःला आलेली अडचण त्यांनी तिथेच थांबू दिली नाही; त्या अडचणीचा अर्थ समजून घेतला आणि त्यातून इतरांसाठीही उपयोगी ठरणारी संधी निर्माण केली.

‍

व्हिडिओ पहा: शेतीतल्या नवदुर्गा — सुनीता रायते

‍